Thomas Hobbes: Lewiatan i filozofia polityczna Hobbesa

12

Thomas Hobbes, urodzony 5 kwietnia 1588 roku w Westport, był wybitnym angielskim filozofem politycznym, którego życie objęło 91 lat, aż do śmierci 4 grudnia 1679 roku. Jego narodziny zbiegły się ze strachem przed zbliżającą się inwazją hiszpańską, co sam filozof okrzyknął narodzinami bliźniąt – siebie i strachu. Jest on powszechnie uznawany za jednego z kluczowych teoretyków umowy społecznej, której zarys przedstawił w swoim opus magnum, „Lewiatan” z 1651 roku. Jako polimata o niezwykle szerokich horyzontach, Hobbes pozostawił trwały ślad w takich dziedzinach jak historia, jurysprudencja, geometria, optyka, teologia i etyka, dowodząc swojej wszechstronności i głębi intelektu.

Na [aktualny miesiąc rok] Thomas Hobbes ma 336 lat. Jest autorem fundamentalnego dzieła „Lewiatan”, które położyło podwaliny pod nowoczesną teorię umowy społecznej i koncepcję suwerenności. Jego życie, choć pozbawione wzmianek o żonie i dzieciach, było głęboko związane z arystokratycznymi patronami i rozwojem myśli politycznej w burzliwych czasach Anglii.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na [aktualny miesiąc rok] ma 336 lat
• Żona/Mąż: Brak danych
• Dzieci: Brak danych
• Zawód: Filozof polityczny, polimata
• Główne osiągnięcie: Stworzenie koncepcji umowy społecznej i „Lewiatana”

Osoba: Thomas Hobbes

Podstawowe informacje biograficzne

Thomas Hobbes przyszedł na świat 5 kwietnia 1588 roku w Westport, a jego życie dobiegło końca 4 grudnia 1679 roku. W momencie śmierci miał 91 lat. Jego narodziny miały niecodzienny, naznaczony lękiem początek – matka urodziła go przedwcześnie, w panice wywołanej wieścią o zbliżającej się Wielkiej Armadzie. Filozof sam komentował to wydarzenie, mówiąc, że jego matka urodziła go i strach. Ten niezwykły początek życia mógł mieć wpływ na jego późniejsze rozważania o naturze ludzkiej i potrzebie porządku.

Hobbes jest bez wątpienia jedną z fundamentalnych postaci dla rozwoju nowoczesnej filozofii politycznej. Jego najbardziej wpływowe dzieło, „Lewiatan”, opublikowane w 1651 roku, stanowi kamień milowy w teorii umowy społecznej i do dziś jest przedmiotem intensywnych debat. Filozof ten był przykładem człowieka renesansu – polimatą o niezwykle szerokich zainteresowaniach. W ciągu swojego długiego życia wnosił znaczący wkład w tak różnorodne dziedziny jak historia, jurysprudencja, geometria, optyka, teologia czy etyka, a także zajmował się tłumaczeniami dzieł klasycznych.

Życie prywatne i rodzinne

Ojciec Thomasa Hobbesa, również noszący imię Thomas, pełnił funkcję wikariusza. Jego kariera kościelna została jednak przedwcześnie przerwana – musiał opuścić Londyn po incydencie bójki z innym duchownym przed własnym kościołem. To wydarzenie miało istotny wpływ na dalsze losy młodego Thomasa.

Po opuszczeniu przez ojca, pieczę nad młodym Hobbesem przejął jego zamożny stryj, Francis Hobbes. Francis, który był producentem rękawiczek, odegrał kluczową rolę w życiu bratanka, finansując jego edukację i zapewniając mu stabilne warunki rozwoju intelektualnego. Ten gest dobroci ze strony stryja umożliwił Hobbesowi zdobycie wykształcenia, które pozwoliło mu później na rozwinięcie jego monumentalnych dzieł.

Przez znaczną część swojego dorosłego życia Thomas Hobbes był silnie związany z arystokratyczną rodziną Cavendishów. Pełnił dla nich funkcję tutora, czyli nauczyciela, oraz sekretarza, pracując dla kolejnych pokoleń tej wpływowej dynastii. Ta długotrwała relacja zapewniała mu stabilność finansową i intelektualną stymulację, a także dostęp do kręgów władzy i wiedzy. W 1647 roku, podczas pobytu na wygnaniu w Paryżu, Hobbes podjął się prestiżowego zadania instruktora matematyki dla młodego Karola, księcia Walii, przyszłego króla Karola II Stuarta. Choć nie ma informacji o jego żonie czy dzieciach, jego życie osobiste było silnie związane z jego karierą i patronami.

Edukacja i rozwój intelektualny

Zanim jeszcze Thomas Hobbes rozpoczął studia uniwersyteckie, wykazał się niezwykłym talentem filologicznym. Dokonał imponującego tłumaczenia tragedii „Medea” Eurypidesa z języka greckiego na łacińskie wiersze. Ten wyczyn potwierdzał jego wczesne zdolności humanistyczne i zamiłowanie do klasyki, które miały później znaleźć odzwierciedlenie w jego pracach. To pokazuje jego wczesne talenty humanistyczne.

W latach 1601–1602 Hobbes podjął studia w Magdalen Hall, instytucji będącej poprzedniczką Hertford College na Uniwersytecie Oksfordzkim. Tam zgłębiał tajniki logiki scholastycznej oraz matematyki. Mimo akademickich osiągnięć, sam Hobbes nie przepadał za ówczesnym systemem nauczania uniwersyteckiego, uważając go za przestarzały i mało inspirujący. Jego prawdziwy rozwój intelektualny nastąpił jednak w późniejszym okresie. Uniwersytet Oksfordzki był wówczas ważnym ośrodkiem naukowym.

W latach 1610–1615 Hobbes odbył swoją pierwszą „Grand Tour” po Europie. Ta podróż okazała się kluczowa dla jego rozwoju. Pozwoliła mu zetknąć się z nowymi, europejskimi metodami naukowymi i krytycznymi podejściami do wiedzy, które stały w wyraźnej opozycji do tradycyjnej scholastyki. Spotkania z myślą kontynentalną i obserwacja odmiennych systemów filozoficznych znacząco poszerzyły jego horyzonty i wpłynęły na kształtowanie jego własnych, rewolucyjnych idei, które później znalazły wyraz w dziełach takich jak „Lewiatan”.

Kariera zawodowa i kluczowe dzieła

Pierwszym znaczącym dziełem Thomasa Hobbesa, opublikowanym w 1628 roku, było jego angielskie tłumaczenie „Wojny peloponeskiej” Tukidydesa. To wydanie wyróżniało się tym, że było pierwszym przekładem dokonanym bezpośrednio z greckiego manuskryptu, co świadczyło o jego biegłości językowej i naukowej skrupulatności. Dzieło to stanowiło wstęp do jego późniejszych analiz politycznych i historycznych.

Przez pewien czas Hobbes miał okazję współpracować ze słynnym Francem Baconem, pełniąc funkcję amanuensisa, czyli sekretarza lub kopisty. W tym okresie pomagał Baconowi w tłumaczeniu kilku jego esejów na język łaciński, co z pewnością pogłębiło jego zrozumienie metody naukowej i filozoficznej argumentacji.

W 1642 roku Hobbes wydał „De Cive” (O obywatelu). Książka ta stanowiła trzecią część jego ambitnego, planowanego systemu filozoficznego i została bardzo dobrze przyjęta w kręgach intelektualnych, zyskując uznanie dla jasności i logiki wywodu. Było to kolejne ważne dzieło na drodze do jego magnum opus.

Jego opus magnum, „Lewiatan”, ukazało się w połowie 1651 roku i natychmiast stało się dziełem przełomowym. Charakterystyczna rycinę na stronie tytułowej, przedstawiająca giganta złożonego z wielu małych ludzkich postaci, idealnie symbolizowała państwo jako „ciało polityczne” pod władzą potężnego suwerena. W tej monumentalnej pracy Hobbes przedstawił swoją pełną teorię umowy społecznej i państwa, opartą na koncepcji stanu natury i konieczności istnienia silnej władzy. Dzieło to, znane również jako „Leviathan”, wywarło ogromny wpływ na całą późniejszą filozofię polityczną. W swoich pracach, takich jak „The Elements of Law, Natural and Politic” (1640), „De Corpore” (1655), „De Homine” (1658) oraz „Leviathan and Questions Concerning Liberty, Necessity and Chance” (1656), Hobbes dążył do stworzenia spójnego, mechanistycznego systemu filozoficznego, wyjaśniającego wszelkie zjawiska poprzez ruch i działanie materii. Jego prace, zebrane później w „The Clarendon Edition of the Works of Thomas Hobbes”, stanowią fundament dla wielu współczesnych dyskusji o państwie i społeczeństwie.

Kluczowe dzieła Thomasa Hobbesa:

• „Wojna peloponeska” (tłumaczenie, 1628)
• „The Elements of Law, Natural and Politic” (1640)
• „De Cive” (O obywatelu, 1642)
• „Lewiatan” (1651)
• „De Corpore” (1655)
• „De Homine” (1658)
• „Leviathan and Questions Concerning Liberty, Necessity and Chance” (1656)

Polityka i teoria filozoficzna

Thomas Hobbes jest powszechnie uznawany za twórcę koncepcji „stanu natury”. Opisywał ten pierwotny stan jako „wojnę każdego z każdym” (bellum omnium contra omnes), w którym życie ludzkie było „samotne, biedne, bezbronne, zwierzęce i krótkie”. W tym stanie, według Hobbesa, nie istniały żadne prawa ani moralność, a jedynym dominującym popędem był strach przed śmiercią i dążenie do samozachowania. W tym kontekście, Hobbes argumentował, że człowiek jest z natury egoistyczny i skonfliktowany.

W swojej teorii politycznej, Hobbes postulował, że jedynym skutecznym sposobem na uniknięcie chaosu i brutalności wojny domowej jest powierzenie absolutnej władzy suwerenowi w ramach umowy społecznej. Według niego, jednostki dobrowolnie rezygnują z części swojej wolności na rzecz państwa, aby zapewnić sobie bezpieczeństwo i stabilność. Ta umowa społeczna ma na celu zapobieżenie powrotowi do stanu natury, wymagając silnej ręki rządzącej.

Doświadczenie burzliwej angielskiej wojny domowej (1642–1651) między siłami parlamentarnymi a rojalistami miało ogromny wpływ na myśl Hobbesa. Okres ten utwierdził go w przekonaniu, że rządy absolutne są nie tylko pożądane, ale wręcz konieczne do utrzymania stabilności społecznej i zapobieżenia anarchii. W obliczu chaosu i przemocy, Hobbes widział w silnym, niepodzielnym suwerenie jedyną gwarancję pokoju i porządku. Jego analizy dotyczące „reason of state” (racji stanu) podkreślały prymat interesu państwa nad indywidualnymi pragnieniami. W swoich rozważaniach o „state of nature” i „political philosophy”, Hobbes wyznaczył drogę dla rozwoju koncepcji „social contract theory”, która miała później ewoluować u takich myślicieli jak Locke i Rousseau.

Warto wiedzieć: Koncepcja suwerena w filozofii Hobbesa była odpowiedzią na chaos wojny domowej w Anglii, podkreślając potrzebę silnego rządu dla zapewnienia pokoju i bezpieczeństwa wszystkich obywateli. Jego teoria umowy społecznej zakładała przekazanie części wolności jednostek na rzecz państwa w zamian za ochronę.

Kontrowersje, konflikty i wyzwania

Publikacja „Lewiatana” w 1651 roku wywołała natychmiastowy skandal i falę oskarżeń. Hobbes został posądzony o ateizm i hobbizm, co doprowadziło do zerwania jego kontaktów z wygnanymi rojalistami w Paryżu. Jego śmiałe poglądy na naturę człowieka i rolę państwa były postrzegane jako wywrotowe i zagrażające tradycyjnym porządkom. Te oskarżenia, mimo że niepozbawione podstaw w ówczesnych interpretacjach, stanowiły poważne wyzwanie dla jego reputacji.

Hobbes popadł również w ostry konflikt intelektualny z René Descartesem. Po napisaniu krytyki jego „Medytacji o pierwszej filozofii” w 1641 roku, ich wymiana zdań była na tyle szorstka i konfrontacyjna, że Descartes ostatecznie zerwał wszelką korespondencję z Hobbesem. Ten spór ilustruje napięcia intelektualne epoki i śmiałość, z jaką Hobbes formułował swoje argumenty, nie bojąc się konfrontacji z największymi umysłami swoich czasów.

Ze względu na swoje kontrowersyjne poglądy religijne i polityczne, szczególnie te zawarte w „Lewiatanie”, Hobbes był zmuszony do ucieczki z Anglii do Paryża w 1640 roku, gdzie spędził 11 lat na wygnaniu. Po powrocie do Anglii, mimo że jego poglądy nadal budziły kontrowersje, musiał szukać ochrony u rewolucyjnego rządu angielskiego, co świadczy o skomplikowanej sytuacji politycznej i niepewności, w jakiej przyszło mu żyć i tworzyć. Jego życie w okresie wojny domowej w Anglii, która trwała między innymi w latach 1642-1651, było naznaczone niepokojem i potrzebą poszukiwania stabilności, co miało głęboki wpływ na jego twórczość filozoficzną, w tym na koncepcję umowy społecznej opartej na potrzebie bezpieczeństwa.

Ciekawostki i inspiracje

Podczas swojej podróży po Włoszech, w 1636 roku, Thomas Hobbes odwiedził Florencję. Tam spotkał się z Galileuszem, który przebywał wówczas w areszcie domowym po wyroku inkwizycji. To spotkanie, choć z postacią poddaną represjom, miało istotny wpływ na zainteresowanie Hobbesa fizyką i doktryną ruchu, wpisując się w jego ogólne dążenie do wyjaśniania zjawisk poprzez mechaniczne działanie. Wpływ ten można dostrzec w jego późniejszych pracach, w tym w „De Corpore”.

W 1647 roku, podczas pobytu w Paryżu, Hobbes otarł się o śmierć z powodu ciężkiej choroby. Długotrwała rekonwalescencja wyłączyła go z pracy intelektualnej na sześć miesięcy. Mimo tego dramatycznego doświadczenia, po wyzdrowieniu Hobbes zdołał ukończyć pisanie swojego najważniejszego dzieła, „Lewiatana”, co świadczy o jego niezwykłej sile woli i determinacji w realizacji swoich celów intelektualnych.

Mimo że Thomas Hobbes interesował się fizyką i ruchem ciał, wykazując tym samym pewne inklinacje naukowe, otwarcie gardził pracą eksperymentalną. Uważał ją za mniej wartościową niż czyste rozważania teoretyczne i dedukcyjne, które, jego zdaniem, pozwalały na osiągnięcie głębszego i bardziej uniwersalnego poznania. Ta postawa świadczy o jego silnym przywiązaniu do racjonalizmu i metodologii a priori, charakterystycznej dla ówczesnej filozofii.

Podsumowując, Thomas Hobbes, jeden z najważniejszych myślicieli politycznych w historii, w swoim opus magnum „Lewiatan” przedstawił przełomową teorię umowy społecznej. Jego wizja stanu natury jako „wojny każdego z każdym” doprowadziła go do wniosku o konieczności istnienia silnego, absolutnego suwerena, który w zamian za rezygnację jednostek z części ich wolności, zapewni im bezpieczeństwo i porządek, chroniąc w ten sposób przed anarchią i chaosem.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Hobbes