Epikur: Filozofia szczęścia i epikureizm w starożytnej Grecji

13

Epikur, urodzony w lutym 341 roku p.n.e. na egejskiej wyspie Samos, był wpływowym starożytnym greckim filozofem, którego nauki do dziś budzą zainteresowanie. Zmarł w Atenach w 270 roku p.n.e., mając około 72 lata, pozostawiając po sobie dziedzictwo w postaci szkoły filozoficznej znanej jako „Ogród”. Ta wyjątkowa placówka wyróżniała się otwartością, przyjmując zarówno kobiety, jak i niewolników. Mimo że przyszedł na świat na Samos, Epikur był z pochodzenia Ateńczykiem, co podkreśla jego głębokie zakorzenienie w ateńskiej tradycji intelektualnej.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na luty 2024 roku Epikur miałby 2367 lat.
• Żona/Mąż: Brak informacji.
• Dzieci: Brak informacji.
• Zawód: Filozof.
• Główne osiągnięcie: Założenie szkoły filozoficznej „Ogród” i rozwinięcie etyki hedonistycznej.

Podstawowe informacje o Epikurze

Epikur przyszedł na świat w lutym 341 roku p.n.e. na Samos, w ateńskiej kolonii na tej egejskiej wyspie. Jego narodziny miały miejsce w końcowym okresie greckiej epoki klasycznej, zaledwie siedem lat po śmierci Platona. Pełne imię filozofa brzmiało Ἐπίκουρος (Epikouros), co w języku starogreckim oznaczało „pomocnika” lub „sojusznika”. Epikur zmarł w Atenach w 270 roku p.n.e., przeżywszy około 72 lat. Jego szkoła filozoficzna, założona w Atenach, kontynuowała działalność przez wiele stuleci po jego śmierci. Mimo że urodził się na Samos, Epikur posiadał ateńskie obywatelstwo, podobnie jak jego rodzice, Neokles i Chairestrate.

Życie prywatne i rodzinne Epikura

Epikur miał trzech braci: Neoklesa, Chaireidemosa i Aristobulosa. Wszyscy jego bracia byli nie tylko jego bliskimi krewnymi, ale także zagorzałymi uczniami w założonej przez niego szkole filozoficznej.

Okres dzieciństwa Epikura wypełniło typowe dla Grecji wykształcenie. Przez około cztery lata studiował pod kierunkiem Pamfilosa, platonicznego filozofa mieszkającego na Samos. Ta edukacja, paradoksalnie, stała się fundamentem jego późniejszej, silnej niechęci do filozofii Platona.

W wieku 18 lat Epikur udał się do Aten, aby odbyć obowiązkową dwuletnią służbę wojskową. W tym czasie jego rodzina została zmuszona do opuszczenia Samos przez Perdikkasa i przeniosła się do Kolofonu.

Kariera i działalność Epikura

Swoją karierę nauczyciela filozofii Epikur rozpoczął około 311 roku p.n.e. w Mitylenie, mając wówczas około 30 lat. Jego nauki wywołały jednak tak duże napięcia i konflikty w mieście, że został zmuszony do jego opuszczenia. Około 306 roku p.n.e. Epikur powrócił do Aten, gdzie zakupił posiadłość ziemską i założył swoją słynną szkołę filozoficzną, nazwaną „Ogrodm” (kēpos). Ta niezwykła placówka edukacyjna została zlokalizowana w strategicznym miejscu, w połowie drogi między dwiema innymi ważnymi szkołami filozoficznymi: Stoą i Akademią.

Szkoła Epikura wyróżniała się na tle ówczesnej epoki swoim innowacyjnym podejściem do przyjmowania uczniów – otwartość na kobiety, takie jak Temista, Leontion i Nikidion, a także na niewolników, była czymś niespotykanym. W „Ogrodzie” promowano życie oparte na samowystarczalności i wspólnym spożywaniu prostych posiłków, co budowało silne więzi wspólnotowe.

Epikur był niezwykle płodnym pisarzem. Przypisuje mu się autorstwo ponad 300 dzieł obejmujących różnorodne tematy. Niestety, większość z nich zaginęła na przestrzeni wieków. Do naszych czasów przetrwały jedynie trzy listy, zbiór kluczowych cytatów znany jako „Główne nauki”, a także fragmenty jego obszernego traktatu „O naturze”. Pomimo utraty większości jego prac, zachowane teksty pozwalają nam dogłębnie zrozumieć główne założenia jego filozofii i unikalny sposób życia.

Filozofia i osiągnięcia

Według Epikura, nadrzędnym celem filozofii jest osiągnięcie szczęśliwego i spokojnego życia. Kluczowymi elementami tego stanu są ataraksja, czyli stan wolności od lęku i zmartwień, oraz aponia, oznaczająca brak fizycznego bólu. W swojej teorii świata Epikur kontynuował myśl Demokryta, twierdząc, że wszechświat składa się z niepodzielnych atomów i próżni. Wprowadził jednak kluczową innowację – koncepcję „przypadkowego wychylenia” atomów (swerve), która miała wyjaśniać istnienie wolnej woli i dynamikę świata.

Epikur nauczał, że bogowie istnieją, ale są istotami doskonale szczęśliwymi i całkowicie niezainteresowanymi sprawami ludzkimi. Twierdził, że strach przed bogami jest bezpodstawny, ponieważ nie karzą oni ani nie nagradzają ludzi za ich czyny. Stworzył również własny system epistemologiczny, oparty na trzech kryteriach prawdy: wrażeniach zmysłowych (aisthêsis), uprzednich pojęciach (prolepsis) oraz uczuciach przyjemności i bólu (pathê).

Filozofia Epikura koncentrowała się na poszukiwaniu spokoju ducha i eliminacji cierpienia. Jego wskazówki etyczne miały na celu prowadzenie do szczęśliwego życia. Kluczowym pojęciem w jego etyce jest przyjemność, rozumiana nie jako chwilowe uniesienie, lecz jako trwały stan braku bólu i niepokoju. Epikur rozróżniał przyjemności naturalne i konieczne, które są łatwe do zaspokojenia i prowadzą do dobrego samopoczucia, od tych nienaturalnych i niekoniecznych, które mogą przynieść więcej szkody niż pożytku. Nauka Epikura zakłada, że najwyższe dobro polega na osiągnięciu szczęścia w życiu, które jest rozumiane jako przyjemne życie, wolne od cierpień fizycznych i psychicznych. Jego podejście do życia, choć bywało mylnie interpretowane jako prosty hedonizm, w rzeczywistości kładło nacisk na mądre wybory i umiarkowanie.

Warto wiedzieć: Epikurowi przypisuje się słynny paradoks dotyczący problemu zła, który stawia pytania o wszechmoc i dobroć Boga w obliczu istnienia cierpienia.

Osobowość i relacje

Epikur uważał przyjaźń za jedno z największych dóbr i klucz do osiągnięcia szczęścia. W „Ogrodzie” kultywował wspólnotowy styl życia, w którym majątek był wspólny, a relacje międzyludzkie pozbawione były sztywnej hierarchii. Było to miejsce, gdzie ceniono wzajemne wsparcie i zrozumienie.

Wbrew późniejszym oszczerstwom, Epikur prowadził bardzo skromne życie. On i jego uczniowie odżywiali się głównie chlebem i wodą, rzadko pozwalając sobie na luksusy, takie jak „odrobina sera”. Ta prostota życia była integralną częścią jego filozofii, podkreślającą, że prawdziwe szczęście nie zależy od bogactwa materialnego, lecz od wewnętrznego spokoju i harmonii.

Zdrowie i śmierć

Epikur zmarł w wyniku bardzo bolesnej choroby – kamicy układu moczowego. Schorzenie to powodowało u niego ogromne cierpienie, w tym bolesne oddawanie moczu i czerwonkę.

Mimo niezwykłego bólu fizycznego, z jakim zmagał się do ostatnich chwil, filozof zachował radosne nastawienie. Twierdził, że wspomnienie jego odkryć filozoficznych i głębokich przemyśleń równoważy wszelkie fizyczne udręki, które doznawał. Jego postawa wobec cierpienia jest świadectwem siły jego przekonań i spokoju ducha, który starał się osiągnąć i przekazać swoim uczniom.

Kontrowersje i dziedzictwo

W epoce średniowiecza postać Epikura została niesprawiedliwie zniekształcona. Powszechnie, choć błędnie, zapamiętano go jako patrona pijaków, rozpustników i żarłoków. Ta negatywna interpretacja jego filozofii dominowała przez wieki, przesłaniając prawdziwe założenia jego nauki o dążeniu do spokojnego i szczęśliwego życia.

Idee Epikura zostały jednak wskrzeszone w XVII wieku przez Pierre’a Gassendiego, a później wpłynęły na tak znaczących myślicieli jak John Locke, Robert Boyle czy Karl Marx.

Dziedzictwo Epikura jest złożone i wielowymiarowe. Jego filozofia, choć często źle rozumiana, stanowiła ważny nurt myśli starożytnej Grecji. Podstawowe przesłanie jego nauki skupiało się na dążeniu do szczęścia poprzez unikanie cierpienia i osiąganie spokoju ducha. W jego rozumieniu, śmierć jest niczym innym, jak całkowitym pozbawieniem czucia, a zatem nie należy się jej bać. Filozofia przyrody Epikura, oparta na atomizmie, oraz jego wskazówki etyczne, dotyczące tego, jak żyć mądrze i przyjemnie, nadal inspirują do refleksji nad sensem życia i sposobami radzenia sobie z trudnościami. Choć jego szkoła, „Ogród”, zniknęła z biegiem czasu, myśli Epikura przetrwały, wpływając na rozwój zachodniej myśli filozoficznej i etycznej.

Ciekawostki

Epikur gwałtownie zaprzeczał, jakoby inni filozofowie mieliby na niego wpływ, nazywając ich „pomieszanymi”. Upierał się przy twierdzeniu, że jest całkowitym samoukiem. Ta postawa podkreślała jego niezależność myśli i pewność siebie co do własnych odkryć.

Ustanowił także bardzo precyzyjne świętowanie swoich urodzin – każdego 20. dnia miesiąca Gamelion. Dodatkowo, dedykował specjalne dni pamięci dla swoich braci i współpracowników, co świadczy o jego silnych więziach rodzinnych i przyjacielskich oraz o wartości, jaką przykładał do tych relacji.

Warto wiedzieć: Szkołę Epikura, zwaną „Ogrodm”, charakteryzowało przyjmowanie kobiet, w tym Temisty, Leontion i Nikidion, oraz niewolników, co było rzadkością w starożytnej Grecji.

Kluczowe daty z życia Epikura

• Luty 341 p.n.e.: Narodziny Epikura na wyspie Samos.
• Około 311 p.n.e.: Rozpoczęcie kariery nauczyciela w Mitylenie.
• Około 306 p.n.e.: Powrót do Aten i założenie „Ogrodu”.
• 270 p.n.e.: Śmierć Epikura w Atenach.

Dorobek literacki

• Ponad 300 dzieł (większość zaginęła).
• Zachowane: trzy listy, „Główne nauki”, fragmenty „O naturze”.

Epikur, starożytny grecki filozof, którego nauki podkreślały dążenie do szczęśliwego życia poprzez spokój ducha i unikanie cierpienia, pozostawił trwały ślad w historii myśli zachodniej. Jego szkoła „Ogród” stanowiła przykład inkluzywności, a jego etyka, często mylnie interpretowana, kładła nacisk na mądre wybory i umiarkowanie jako drogę do osiągnięcia prawdziwego zadowolenia z życia.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Epicurus