Donatello: Mistrz renesansowej rzeźby z Bargello

16

Donatello, urodzony około 1386 roku w Republice Florencji, był jednym z najwybitniejszych rzeźbiarzy włoskiego renesansu, który zrewolucjonizował sztukę poprzez studia nad rzeźbą klasyczną i opracowanie stylu wczesnorenesansowego. Na podstawie jego deklaracji podatkowej z lipca 1427 roku, która wskazuje na jego wiek jako około 41 lat, możemy oszacować, że w lipcu 2024 roku, artysta miałby około 638 lat. Przez większość swojej kariery cieszył się stałym wsparciem i mecenatem rodziny Medyceuszy, co pozwoliło mu na realizację prestiżowych zleceń i ugruntowanie pozycji jednego z najważniejszych twórców epoki.

Artysta, którego prawdziwe imię i nazwisko to Donato di Niccolò di Betto Bardi, znany jest światu jako Donatello – zdrobniała forma jego pierwszego imienia. Jego twórczość charakteryzuje się niezwykłą wszechstronnością materiałową, obejmującą pracę z kamieniem, brązem, drewnem, gliną, stiukiem i woskiem. Ta biegłość w różnych technikach pozwoliła mu na stworzenie dzieł o zróżnicowanym charakterze, które do dziś stanowią kamienie milowe w historii sztuki. Mimo osiągnięcia szczytu kariery, jego sytuacja finansowa pod koniec życia była skromna, co odzwierciedlało jego podejście do życia, dalekie od gromadzenia bogactw.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: ok. 638 lat (stan na lipiec 2024)
• Żona/Mąż: Brak informacji
• Dzieci: Brak informacji
• Zawód: Rzeźbiarz
• Główne osiągnięcie: Rewolucja w rzeźbie wczesnego renesansu, m.in. poprzez stworzenie pierwszego wolnostojącego aktu męskiego od czasów antyku (brązowy Dawid) i opracowanie techniki stiacciato.

Kim jest Donatello? Podstawowe informacje o artyście

Donatello, urodzony około 1386 roku w Republice Florencji, jest postacią kluczową dla rozwoju rzeźby wczesnego renesansu. Jego prawdziwe imię i nazwisko to Donato di Niccolò di Betto Bardi, jednak w historii sztuki zapisał się pod uproszczonym mononimem Donatello. Data jego urodzenia, ustalona na podstawie dokumentów podatkowych z 1427 roku, umieszcza go w gronie artystów kształtujących oblicze sztuki nowożytnej. Donatello uznawany jest za jednego z najważniejszych rzeźbiarzy włoskiego renesansu, którego wpływ na późniejszych twórców był ogromny.

Jego styl, wykształcony poprzez studiowanie rzeźby klasycznej, stał się wzorem dla wielu artystów i rozprzestrzenił się na inne regiony Włoch, stając się fundamentem dla rozwoju renesansowego stylu w rzeźbie. Donatello wykazywał się niezwykłą biegłością w pracy z różnorodnymi surowcami. Jego długą i produktywną karierę cechowała wszechstronność materiałowa: z równą maestrią posługiwał się kamieniem, brązem, drewnem, gliną, stiukiem, a także woskiem, co pozwalało mu na realizację bardzo zróżnicowanych projektów artystycznych.

Życie prywatne i pochodzenie Donatella

Donatello był synem Niccolò di Betto Bardiego, człowieka związanego z przemysłem włókienniczym. Jego ojciec pracował jako „rozciągacz wełny” (*tiratore di lana*) i należał do wpływowego cechu *Arte della Lana*, co świadczy o jego przynależności do florenckiej społeczności rzemieślniczej. Rodzina artysty nie była jednak pozbawiona trudności. Temperament ojca, Niccolò, był porywczy, o czym świadczy zapis w dzienniku Buonaccorso Pittiego z 1380 roku, opisujący incydent w Pizie, podczas którego ojciec Donatella zadał śmiertelny cios przeciwnikowi. Te rodzinne doświadczenia mogły wpłynąć na późniejsze życie i charakter samego artysty.

Współczesne relacje opisują Donatella jako osobę uprzejmą i powszechnie lubianą, co kontrastuje z porywczym usposobieniem jego ojca. Jednakże, artysta był zupełnie pozbawiony smykałki do interesów, co miało wpływ na jego sytuację materialną. Według anegdoty przytoczonej przez Vasariego, Donatello prowadził swój warsztat w niezwykle liberalny sposób. Trzymał tam koszyk z pieniędzmi zawieszony u sufitu, z którego jego uczniowie i przyjaciele mogli swobodnie brać fundusze według własnych potrzeb. Mimo szczytu kariery i licznych prestiżowych zleceń, jego zeznanie podatkowe z 1427 roku wykazywało znacznie niższe dochody niż u jego konkurenta, Lorenza Ghibertiego. Donatello zmarł w skromnych warunkach, co podkreśla jego niechęć do materializmu i skupienie na sztuce.

Kariera zawodowa i warsztat Donatella

Kariera artystyczna Donatella rozpoczęła się w nietypowy sposób, naznaczony kontrowersją. Już w styczniu 1401 roku, mając około 15 lat, został oskarżony w miejscowości Pistoia o uderzenie Niemca kijem do krwi. Ten incydent był jednym z pierwszych odnotowanych wydarzeń z jego młodości, które rzuciło cień na jego wczesne lata. W latach 1404–1407 Donatello odbył kluczowy okres nauki, pracując jako uczeń w prestiżowym studiu Lorenza Ghibertiego. Tam pomagał przy tworzeniu słynnych brązowych drzwi do Baptysterium we Florencji, zdobywając cenne doświadczenie w pracy z brązem.

Już na początku XV wieku, Donatello nawiązał bliską przyjaźń z architektem Filippo Brunelleschim. Ta znajomość zaowocowała wspólną podróżą do Rzymu, gdzie artyści prowadzili pionierskie badania archeologiczne, mierząc i dokumentując antyczne ruiny. Ta fascynacja sztuką antyczną miała ogromny wpływ na ich twórczość i kształtowanie się renesansowego stylu. Donatello miał tendencję do przyjmowania większej liczby zleceń, niż był w stanie zrealizować, co często prowadziło do wieloletnich opóźnień lub nawet całkowitego porzucania projektów. Mimo tych trudności, historycy sztuki podkreślają jego niezwykłą szybkość i pewność w rzeźbieniu w kamieniu oraz modelowaniu w glinie i wosku. Niestety, nawet w jego najwybitniejszych dziełach z brązu zdarzały się wady odlewnicze – przykładem jest słynny brązowy Dawid, który posiada widoczną dziurę pod brodą oraz łatę na udzie, co świadczy o złożoności procesu odlewniczego.

Chronologia kariery i kluczowych wydarzeń

Najważniejsze fakty:

• 1386: Narodziny Donato di Niccolò di Betto Bardi w Republice Florencji.
• 1401: Oskarżenie w Pistoia o uderzenie Niemca kijem (wiek ok. 15 lat).
• 1404–1407: Praca jako uczeń w studiu Lorenza Ghibertiego, pomoc przy tworzeniu drzwi do Baptysterium we Florencji.
• Przed 1410: Wykonanie drewnianego krucyfiksu z Santa Croce.
• Ok. 1412 / 1416: Wykonanie posągu św. Marka.
• Ok. 1415–1417: Wykonanie posągu Świętego Jerzego dla Orsanmichele.
• 1416: Wykonanie figury proroka Izajasza dla Katedry we Florencji.
• 1409–1411: Stworzenie kolosalnej postaci św. Jana Ewangelisty dla Katedry we Florencji.
• Ok. 1423: Rozpoczęcie częstej współpracy z Michelozzem.
• 1426–1430: Wykonanie krucyfiksu z Santa Croce (inne źródło podaje przed 1410).
• 1430–1433: Stworzenie brązowego posągu Dawida na zlecenie rodziny Medyceuszy.
• 1435: Wykonanie posągu proroka Habakuka (Zuccone) dla dzwonnicy Giotta.
• 1447: Zakończenie prac nad pomnikiem konnym kondotiera weneckiego Erasmo da Narni (Gattamelata) w Padwie.
• Ok. 1453: Rozpoczęcie prac nad nagrobkiem papieża Jana XXIII.
• 1453–1460: Wykonanie posągu św. Jana Chrzciciela dla Katedry w Sienie.
• 1466: Śmierć Donatella.

Najważniejsze dzieła i innowacje stylistyczne Donatella

Jednym z najbardziej przełomowych dzieł Donatella jest jego brązowy Dawid, stworzony na zlecenie rodziny Medyceuszy. Był to pierwszy wolnostojący akt męski od czasów antyku, który wyróżniał się zmysłowym erotyzmem i stanowił odważne nawiązanie do klasycznych wzorców. Donatello jest również twórcą innowacyjnej techniki płaskorzeźby, zwanej stiacciato. Ta nowatorska forma, charakteryzująca się bardzo płytkim reliefem, pozwalała na uzyskanie niezwykłego efektu głębi i perspektywy przy minimalnym wypukleniu powierzchni, otwierając nowe możliwości wyrazu w rzeźbie. Prace te wyznaczyły nowe standardy w sztuce renesansowej i wywarły ogromny wpływ na kolejnych twórców.

Innym znaczącym dziełem jest posąg „Zuccone”, wykonany dla dzwonnicy Giotta, przedstawiający prawdopodobnie proroka Habakuka. Rzeźba zyskała przydomek „Zuccone” (Dyniogłowy/Łysy) ze względu na charakterystyczną, łysą fizjonomię postaci, która jest wyrazem dramatyzmu i siły. Donatello stworzył również posąg Świętego Jerzego dla kościoła Orsanmichele, wykonany około 1415–1417 roku. Dzieło to było wychwalane za wyraz twarzy sugerujący czujność i gotowość do działania (*prontezza*), co czyniło go idealnym symbolem patrona. Jego drewniany krucyfiks z Santa Croce, wykonany przed 1410 rokiem, wzbudził kontrowersje – według anegdoty Brunelleschi skrytykował to dzieło, twierdząc, że Jezus wygląda na nim jak „wieśniak”, co pokazuje odmienne podejścia do interpretacji postaci sakralnych.

Warto również wspomnieć o posągu św. Marka, który był przedmiotem sprytnego fortelu. Gdy cech tkaczy lnu odrzucił gotowy posąg, Donatello schował go w niszy na dwa tygodnie. Po ponownym odsłonięciu, bez żadnych zmian, zleceniodawcy byli zachwyceni, gdyż z perspektywy rzeźba wyglądała idealnie. Ta historia ilustruje nie tylko geniusz artysty, ale także jego zrozumienie optyki i percepcji dzieła sztuki. W kontekście rzeźby renesansowej, Donatello stworzył również figury na fasadę kościoła Ospedale degli Innocenti, a także rzeźby dla katedry florenckiej, w tym kolosalną postać św. Jana Ewangelisty (1409–1411). Jego prace, takie jak posągi Dawida czy figury na fasadę kościoła Santa Maria del Fiore, są przykładem jego mistrzostwa w kamieniu. Prace dla kościoła Orsanmichele, takie jak posąg św. Jerzego, czy dla katedry we Florencji, świadczą o jego zaangażowaniu w wielkie projekty miejskie.

Najważniejsze dzieła Donatella

• Brązowy Dawid (pierwszy wolnostojący akt męski od czasów antyku)
• Technika stiacciato (bardzo płytki płaskorzeźba)
• Posąg „Zuccone” (prawdopodobnie prorok Habakuk)
• Święty Jerzy dla Orsanmichele
• Drewniany krucyfiks z Santa Croce
• Posąg św. Marka
• Postać św. Jana Ewangelisty dla Katedry florenckiej
• Pomnik konny Erasmo da Narni (Gattamelata) w Padwie
• Nagrobek papieża Jana XXIII w Rzymie
• Posąg św. Jana Chrzciciela dla Katedry w Sienie

Patronat, dziedzictwo i późniejsze lata

Przez większość swojej kariery Donatello cieszył się stałym wsparciem i mecenatem potężnej rodziny Medyceuszy. Ten patronat zapewniał mu prestiżowe zlecenia i stabilność zawodową, pozwalając na skupienie się na rozwoju artystycznym. Dzięki tej współpracy mógł realizować swoje ambitne projekty, które na zawsze zmieniły oblicze sztuki. Donatello odegrał kluczową rolę w dekoracji katedry florenckiej, tworząc między innymi wspomnianą już kolosalną postać św. Jana Ewangelisty. Jego wpływ na rzeźbę katedralną jest nie do przecenienia, a jego dzieła stały się integralną częścią architektonicznej tkanki miasta.

Mimo że Vasari twierdził, iż posiadał w swojej kolekcji zachwycające rysunki Donatella, do dziś przetrwało bardzo niewiele prac na papierze, które można mu z pewnością przypisać. Ta rzadkość sprawia, że zachowane szkice i projekty są tym cenniejsze dla historyków sztuki. Twórczość Donatella przeszła znaczącą ewolucję stylu. Jego prace można podzielić na fazy: od klasycznej monumentalności, przez energię i urok mniejszych form, aż po późne dzieła, które bywały surowe, a nawet brutalne w swoim wyrazie. Ta dynamika stylistyczna jest świadectwem jego ciągłego rozwoju artystycznego i poszukiwania nowych środków wyrazu. Od około 1423 roku Donatello często współpracował z Michelozzem, który posiadał duże doświadczenie w pracy z brązem. Ta synergia umiejętności pomogła artyście w realizacji skomplikowanych zleceń, w tym monumentalnych dzieł brązowych.

Donatello stworzył również znaczące dzieła poza Florencją. W Padwie stworzył monumentalny pomnik konny kondotiera weneckiego Erasmo da Narni, znanego jako Gattamelata. Był to pierwszy pomnik konny od czasów antyku, który wyznaczył nowy standard w sztuce pomnikowej i stał się wzorem dla późniejszych twórców, takich jak Verrocchio czy Michał Anioł. Pomnik konny kondotiera weneckiego odzwierciedla mistrzostwo Donatella w uchwyceniu dynamiki i majestatu. Warto również zaznaczyć, że w Padwie, w bazylice św. Antoniego, znajduje się jego wspaniały ołtarz, który jest arcydziełem renesansowej rzeźby. Jego późniejsze prace, takie jak wykonany w latach 1453–1460 posąg św. Jana Chrzciciela dla Katedry w Sienie, czy nagrobek papieża Jana XXIII (antypapieża Jana XXIII) w kościele San Giovanni dei Cavalieri di Malta, wykonany między 1453 a 1466 rokiem, pokazują dojrzałość artystyczną i głębię ekspresji. Donatello pracował również nad rzeźbami dla Katedry we Florencji, w tym nad posągiem św. Jana Ewangelisty, który jest jednym z jego najbardziej imponujących dzieł. Jego prace, takie jak te dla kościoła San Lorenzo we Florencji, czy te znajdujące się w Museo dell’Opera del Duomo, są świadectwem jego geniuszu. Dzieła takie jak Figura proroka Jeremiasza, czy figura proroka Izajasza, które znajdują się w Museo dell’Opera del Duomo, pokazują jego mistrzostwo w przedstawianiu postaci biblijnych. Donatello był mistrzem w rzeźbie florenckiej, a jego dzieła są fundamentem dla całej późniejszej sztuki renesansowej, a jego wpływ na rozwój rzeźby włoskiej jest nie do przecenienia. Jego prace dla Katedry florenckiej, jak również dzieła dla kościoła San Giovanni, podkreślają jego wszechstronność i znaczenie dla sztuki tego okresu.

Warto wiedzieć: Donatello był znany ze swojego niezwykłego, wręcz altruistycznego podejścia do finansów, trzymając w swoim warsztacie koszyk z pieniędzmi, z którego jego uczniowie i przyjaciele mogli swobodnie korzystać.

Ciekawostki z życia i twórczości Donatella

Donatello, wraz ze swoim przyjacielem i współpracownikiem Filippo Brunelleschim, zaproponował ambitny projekt stworzenia gigantycznego posągu proroka Jozuego. Planowano, że posąg ten będzie miał rdzeń z cegły, pokryty warstwą gliny i pomalowany na biało, co miało nadać mu monumentalny charakter. Ten pomysł, choć nie został w pełni zrealizowany w pierwotnej formie, świadczy o ich innowacyjności i odwadze w podejmowaniu się wielkich wyzwań artystycznych. Takie projekty, jak Biały Kolos, pokazują skalę ich ambicji i wizji.

Styl Donatella ewoluował przez całą jego karierę. Rozpoczynając od klasycznej monumentalności, przeszedł przez fazę charakteryzującą się energią i urokiem mniejszych form, aż po późne dzieła, które bywały surowe, a nawet brutalne w swoim wyrazie. Ta dynamika stylistyczna jest świadectwem jego ciągłego rozwoju artystycznego i poszukiwania nowych środków wyrazu. Jego późniejsze dzieła, takie jak wykonany w latach 1453–1460 krucyfiks z Santa Croce, czy posąg proroka Habakuka (Zuccone), ukazują coraz większą intensywność i ekspresję. Warto również wspomnieć o jego współpracy z Michelozzem, która rozpoczęła się około 1423 roku. Michelozzo, posiadając duże doświadczenie w pracy z brązem, znacząco pomógł artyście w realizacji skomplikowanych zleceń, co pozwoliło na powstanie takich arcydzieł jak wspomniany brązowy Dawid, czy rzeźby dla Kościoła San Lorenzo we Florencji. Prace takie jak posąg św. Marka, czy krucyfiks z Santa Maria Novella, również świadczą o jego wszechstronności. Jego późne dzieła, wykonane w latach 1440-1460, często cechuje surowość i dramatyzm, co widać w takich pracach jak Figura proroka, czy w ekspresyjnym wykonaniu postaci biblijnych. Nawet błędy techniczne, jak w przypadku brązowego Dawida, nie umniejszają jego wielkości jako rzeźbiarza. Donatello pozostawił po sobie dziedzictwo, które inspirowało takich artystów jak Verrocchio, Luca della Robbia, czy Desiderio da Settignano, a jego wpływ na renesansową rzeźbę jest niezaprzeczalny. Jego dzieła znajdują się w najważniejszych muzeach i kościołach, od Museo del Bargello po Katedrę we Florencji, stanowiąc nieodłączną część dziedzictwa światowej sztuki.

Donatello był rewolucyjnym rzeźbiarzem włoskiego renesansu, którego innowacyjne techniki i odważne interpretacje klasycznych wzorców wyznaczyły nowe kierunki w sztuce. Jego wszechstronność materiałowa i głębokie zrozumienie ludzkiej formy do dziś stanowią inspirację dla artystów i miłośników sztuki na całym świecie. Postać Donatella jest nieodłącznym elementem dziedzictwa kulturowego epoki renesansu.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Donatello